Кандрат Крапіва – неўміручы смех беларускай літаратуры
5 сакавіка 1896 года на Уздзеншчыне, у вёсцы з красамоўнай назвай Нізок, нарадзіўся той, каму наканавана было стаць сумленнем беларускай сатыры, народным пісьменнікам і акадэмікам. Кандрат Крапіва – гэтае імя ведае кожны беларус. Але ці ўсе ведаюць, якім доўгім і няпростым быў яго шлях да вяршынь літаратуры і навукі?
Звычайнае дзяцінства вясковага хлопчыка, страта маці, новая сям'я бацькі і выпраўленне "ў людзі" – так пачынаўся жыццёвы шлях будучага класіка. Вучоба ў царкоўнапрыходскай школе, затым у вучылішчах у Стоўбцах і Койданава. Менавіта ў Койданаве, дзе была багатая бібліятэка, юнак пачаў спрабаваць сябе ў пісьменстве – спачатку шаржы і вершы, прасякнутыя "сусветнай тугой". Але сапраўднае нараджэнне пісьменніка адбылося пазней.
Першы друкаваны твор з'явіўся ў 1922 годзе ў газеце "Красноармейская правда". Гэта быў вершаваны фельетон "Жылі-былі". А 23 мая таго ж года ў газеце "Савецкая Беларусь" надрукавалі яго верш "Сваты" – першы твор на беларускай мове. Так Кандрат Атраховіч стаў Кандратам Крапівой. Пазней у вершы "Крапіва" ён патлумачыць свой сімвалічны псеўданім: жгучая, вострая, як крапіва, сатыра павінна была "жаліць" ворагаў і недахопы.
Яго талент быў шматгранны. Крапіва стварыў цэлую эпоху ў беларускай літаратуры. Байкі "Дыпламаваны баран", "Ганарысты парсюк", "Махальнік Іваноў" сталі сапраўднымі народнымі творамі, якія і сёння гучаць дзіўна актуальна. Але сапраўдную славу яму прынесла драматургія.
П'есы "Хто смяецца апошнім" (1939) і "Пяюць жаваранкі" (1950) з трыумфам ішлі на сцэнах тэатраў не толькі Беларусі, але і ўсяго Савецкага Саюза. За гэтыя творы пісьменнік быў двойчы ўганараваны Дзяржаўнай прэміяй СССР – у 1941 і 1951 гадах. Пазней, у 1974 годзе, ён атрымаў і Дзяржаўную прэмію Беларусі імя Янкі Купалы за камедыю "Брама неўміручасці".
Жыццё Кандрата Крапівы – гэта не толькі літаратура. Ён прайшоў праз горні Першай сусветнай вайны, дзе служыў афіцэрам на Румынскім фронце. У гады Вялікай Айчыннай вайны, нягледзячы на ўзрост, ён зноў у шэрагах – працуе ў франтавых газетах і рэдагуе сатырычную газету-плакат "Раздавім фашысцкую гадзіну", якая на самалётах дастаўлялася на акупіраваную тэрыторыю, падымаючы баявы дух партызан і насельніцтва.
Пасля вайны яго навуковы і арганізатарскі талент раскрыўся ў Акадэміі навук. Доктар філалагічных навук, акадэмік, віцэ-прэзідэнт АН БССР – гэтыя пасады ён займаў дзесяцігоддзямі, уносячы неацэнны ўклад у развіццё беларускага мовазнаўства. У 1971 годзе ён зноў стаў лаўрэатам Дзяржаўнай прэміі СССР – на гэты раз за навуковыя працы па беларускай лінгвагеаграфіі.
Прызнанне заслуг пісьменніка было велізарным: Народны пісьменнік Беларусі (1956), Герой Сацыялістычнай Працы (1975), Заслужаны дзеяч навукі БССР (1978). І ўсё ж галоўнай узнагародай для яго заўсёды заставалася народная любоў.
Кандрат Крапіва сышоў з жыцця 7 студзеня 1991 года, не дажыўшы крыху меней за 5 гадоў да свайго 100-гадовага юбілею. Пахаваны ён на Усходніх могілках Мінска.
Яго творы не састарэлі і сёння. Зборы твораў, асобныя кнігі, аўдыёзапісы баек і вершаў працягваюць знаёміць новыя пакаленні з талентам пісьменніка, які навучыў беларусаў смяяцца над сваімі недахопамі і не баяцца вострага слова. У гэтым – неўміручасць Крапівы.
